آموزشی والدین

مطالعه به روش علمی

روش درست مطالعه
نوشته شده توسط پدرام کاشانی

به طور کلی امروزه هر کسی و در هر شرایطی نیاز به مطالعه دارد. می‌گویند اینشتین در آزمون مهمی در دانشگاه پرینستون سوالاتی را که سال قبل از همان دانشجویان امتحان گرفته بود برای بار دوم امتحان گرفت. یکی از دانشجویان علت را از وی پرسید و اینشتین در جواب گفت “جواب‌ها از سال قبل تغییر کرده است!”. این واقعه در کنار همه نکات جالبی که به آن‌ها اشاره دارد این واقعیت را بیان می‌دارد که میزان دانش بشری به صورت غیرقال تصوری در حال رشد و افزایش است. زمانی در ایران شخصیت‌هایی با نام “علامه” زندگی می‌کردند که در همه شاخه‌های علوم زمان خود تبحر داشتند. اما امروزه دیگر واژه “علامه” کارایی خود را از دست داده است؛ چرا که تسلط کامل حتی در یک شاخه نیز غیرممکن شده است. باید دانست همه این اطلاعات تولید شده٬ از طریق کتاب و به صورت مکتوب در اختیار علاقه‌مندان قرار می‌گیرد. همان گونه که میزان اطلاعات با آنچه در گذشته موجود بوده تفاوت زیادی کرده است باید به این مورد هم دقت داشت که روش دریافت اطلاعات ومطالعه آن‌ها نیز متحول شده است و اگر با همان نظام “خواندن” و “نوشتن” پیش برویم از قافله دانش به کل عقب خواهیم ماند. رشته روان‌شناسی در شاخه روان‌شناسی پرورشی به این مسئله پرداخته و با آزمایش‌های تجربی و علمی روش‌هایی برای افزایش بازده و سرعت مطالعه کشف و ابداع کرده است. در این مقاله به شیوه‌ای علمی٬ آخرین روش‌های علمی مطالعه را به شکل مبسوط شرح می‌دهیم اما آن‌چه بیشتر مدنظر خواهد بود سعی در کاربردی کردن آن روش‌ها در نظام آموزشی ایران استتا همه به کار بیاید.

مرحله نخست: مطالعه اجتماعی یا پیش‌خوانی

وقتی وارد یک میهمانی می‌شوید مدت زمانی طول می‌کشد تا در جمع جذب شده و به گفت‌وگو و تبادل اطلاعات بپردازید. به عبارت دیگر باید ابتدا در حال و هوای آن میهمانی قرار بگیرید سپس به ارایه و دریافت اطلاعات بپردازید. همین منوال در مورد مطالعه نیز صادق است. زمانی که با متن “غریبه”‌اید و در حال و هوای آن قرار نگرفته‌اید نمی‌توانید به راحتی جذب آن شده و از آن اطلاعات دریافت کنید.

سرحال و آماده یادگرفتن باشید و اضطراب را از خود دور کنید٬ برای این کار می‌توانید از تکنیک‌های تن آرامی استفاده کنید. در گام نخست یک نگاه اجمالی به مطالب قسمتی از کتاب که قرار است فرا بگیرید بیندازید. مقدمه کوتاه٬ تیترها٬ جداول٬ شکل‌ها و هر آنچه که به نوعی برجسته شده است مواردی هستند که در این مرحله باید به دقت بررسی شوند. ب این کار در حال و هوای مطلب قرار گرفته و می‌توانید به راحتی با آن ارتباط برقرار کنید. این کار علاوه بر آشنایی با متن کمک دیگری کهمی‌کند ایجاد چالش در ذهن است. با مطالعه اجمالی مطلب٬ سوالات بسیاری در ذهن ایجاد می‌شود که با مطالعه مفصل به پاسخ این سوالات دسترسی پیدا خواهید کرد و همین ایجاد سوال و یافتن پاسخ در روند آوزشی تآثیر بسزایی دارد. وقتی ذهن شما آکنده از سوال باشد هنگام مطالعه بی‌هدف درس نمی‌خوانید و به دنبال یافتن سوال‌هایتان هستید٬ لذا مطالعه شما هدفمندی در تثبیت مطالب در حافظه و درک مطلب موثر است.

در مورد دروس مسئله محور (درس‌هایی که حفظی نیستند و نیاز به حل مساله دارند) اگر امکان پیش‌خوانی به شیوا‌ای که گفته‌شد نبود بهتر است از حل چند تست ساده کمک بگیرید. برخی کتب کمک آموزشی نیز از این روش استفاده می‌کنند که درس را با طرح تست آغاز می‌کنند و چون ذهن با مسآله درگیر می‌شود٬ هنگام مطالعه٬ مطالب را با عمق بیشتری درک کرده و بهتر یاد می‌گیرید. فراموش نکنید که در این مرحله تنها درگیر شدن و قرار گرفتن در حال و هوا مدنظر است و انتظارنمی‌رود که پاسخ صحیح تست را بیابید.

به طور خلاصه با مطالعه اجمالی سه هدف زیر به‌دست می‌آید که برای ادامه مطاله بسیار ضروری است.

  1. آشنایی با سازمان بندی اولیه متن
  2. قرار گرفتن در حال و هوای مطالب
  3. ایجاد سوال‌هایی در ذهن

برای مطالعه اجمالی از روش روزنامه خوانی استفاده کنید. همان‌گونه که هنگام مطالعه اولیه روزنامه تنها تیترها و نکات برجسته را مرور می‌کنید در پیش‌خوانی نیز از همین روش استفاده می‌کنید. برای این مرحله زمانی در حدود ۳ تا ۵ دقیقه در نظر بگیرید نه بیشتر.

مرحله دوم: مطالعه دقیق یا خواندن

ای مرحله اصلی‌ترین قسمت روش مطالعه علمی بوده و بیشترین زمان را نیز به خود اختصاص می‌دهد. در این مرحله باید بیشترین میزان دقت و انرژی را صرف کنید و بدانید هدف از دو مرحله دیگر – قبل و بعد از این مرحله – استفاده بهینه از این قسمت است؛ چرا که شما در این مرحله مطلب و محتوای اصلی را دریافت می‌کنید. این مرحله در روش‌های علمی  با نام‌های خواندن٬ تفکر و تعمق٬ درک و فهم شناخته می‌شوند.

مهم‌ترین اصل در این مرحله درگیر شدن با متن و مطالعه فعال است. به طور دقیق شروع به مطالعه کرده و سعی کنید معنای هر جمله را کامل متوجه شوید. در پایان هر پاراگراف و یا در آموزش یک نکته از خود سوال کنید “آیا اصلی‌ترین نکته‌ای را که این پاراگراف قصد داشت بیان کند را فرا گرفتم یا نه؟”. از هیچ سطر و جمله و عبارتی سرسری نگذرید. با تفهیم و دقت کامل پیش بروید و مطمئن باشید هیچ مطلبی را درک نکرده رد نشده‌اید. در روش‌های علمی مرحله تفکر که عبارت ازاندیشیدن به آنچه می‌خوانید٬ ایجاد ارتباط بین مطالب مختلف٬ یافتن مثال و نمودهایی در زندگی روزمره برای آن‌ها و تلاش برای یافتن پاسخ‌ سوال‌هایی که هنگام مرور اجمالی ایجاد شده‌اند برای افزایش درک مطلب به هنگام خواندن به کار می‌رود. نکاتی را که به طور کامل درک نکرده‌اید با گذاشتن علامت در کنار آن مشخص کنید و در زمانی دیگر برای فهم کامل آن تلاش کنید و اگر باز هم مسآله حل نشده باقی‌ماند از دوستان و اساتیدتان برای رفع اشکال کمک بگیرید.

یکی دیگر از راه‌های درگیر شدن با متن یادداشت‌برداری است که در مقالات آینده به آن می‌پردازیم.

در مورد دروس تخصصی و به طور کلی دروس مسآله محور بهترین راه برای درگیر شدن با آن‌ها٬ روشی است که در بین دانش‌آموزان با اصطلاح روش قلم به دست شناخته می‌شود. این اصطلاح به این معناست که هنگام مطالعه کتاب یا جزوه یک درس مسآله محور (مثل قواعد اعلال در عربی یا مبحث حد در ریاضی) باید قلم و کاغذ به صورت فعال در کنار دست‌تان باشد. به عبارت دیگر هنگام مطالعه این دسته از دروس باید علاوه بر چشم و ذهن‌تان٬ دست شما نیز فعالیت کند. تمام مثال‌هایحل شده را دوباره خودتان حل کنید و اگر نتوانستید٬ در پی رفع مشکل باشید. تمرین‌های حل نشده را با تمرکز کامل حل کنید و اگر به اشکالی برخوردید با کمک دوستان آن‌ها را حل کنید. روش دیگری که برخی از دانش‌آموزان به کار می‌گیرند رونویسی چندباره فرمول‌هاست که به حفظ سریع‌تر و با دقت بیشتر آن‌ها کمک می‌کند.

نکته مهم این است که در این مرحله باید تمام مثال‌ها را حل کرده و روش حل را نیز بیاموزید چرا که این کار نقش عمده‌ای در یادگیری مطلب دارد و در واقع بیش از ۵۰ درصد یادگیری در اثر این تکنیک قلم به دست اتفاق می‌افتد.

از هر واحد مطالعاتی زمانی معادل ۴۰ تا ۵۰ دقیقه صرف این مرحله می‌شود.

مرحله سوم: مرحله به خود باز دادن

این مرحله و اجرای صحیح آن در واقع فوت کوزه‌گری است. بازخوردگیری صحیح تضمین مفید واقع شدن مطالعه شماست.. بازخوردگیری به دو دلیل ضروری است. یکی این که با اجرای آن اولین و حیاتی‌ترین مرحله مرور را انجام می‌دهید که در تثبیت مطالب آموخته شده از اهمیت فوق‌العاده برخوردار است و دوم این که اجرای آن کمک می‌کند تا نقطه ضعف‌ها و قسمت‌هایی که کامل یادنگرفته‌اید را شناسایی کرده و با مراجعه به کتاب یا جزوه آن‌ها را رطرف کنید.

اجرای این مرحله که در سیستم‌های علمی با نام‌هایی چون بازخورد عمل٬آزمون و مرور یاد می‌شود بسیار یاده است.

در دروس حافظه محور باید چکیده آن‌چه را که در هر واحد مطالعاتی آموخته‌اید به صورت واضح و به بیان و زبان خودتان به صورت ذهنی مرور کرده و یا ترجیحا با صدای بلند تکرار کنید. مانند یک معلم آن‌چه را آموخته‌اید در زمانی کوتاه که نباید بیش از ۱۰ دقیقه باشد برای خودتان٬ یکی از دوستان یا یک فرد فرضی با بیان ساده و رسا تدریس کنید و هر کجا احساس کردید به مطلب تسلط ندارید می‌توانید از یادداشت‌ها و یا جزوه کمک گرفته و یک‌بار دیگر آن قسمت را مرور کرده٬ یدبگیرید سپس به تدریس ادامه دهید.

در دروس مسآله محور حل ۱۰ تا ۱۵ تست آسان تا مشکل که با نام “ تست‌های آموزشی” خوانده می‌شوند برای بازخورد گرفتن کافی است. این تعداد تست که از مبحث مطالعه شده اما جدید هستند یعنی پیش از این حل نکرده‌اید را بدون محدودیت زمان و خودتان به تنهایی پاسخ دهید. اگر متوجه شدید در حل آن‌ها با مشکل عمده مواجه هستید بدانید یادگیری‌تان کامل نبوده و نیاز به مرور و تمرین بیشتر دارید. مرحله بازخردگیری از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است اما در عین حال بسیار ساده وپیش‌پاافتاده به نظر می‌آید و همین امر باعث می‌شود از آن غفلت شود. دقت داشته باشید شا در این دام نیفتاده و آن را با حوصله اجرا کرده و سعی کنید زمان آن بیش از ۱۰ الی ۱۵ دقیقه نباشد

در این‌جا نکته مهمی را باید یادآوری کنیم و آن این که مطالعه به روشی که آموختید٬ برای شما که سال‌های متمادی با شیوه سنتی مطالعه کرد.ه‌اید کمی ناآشنا بوده و اجرای آن ممکن است مشکل به نظر آید. در این مورد باید بدانید هر تغییری با کمی سختی همراه است اما بیندیشید که در مقابل تحمل این مشقت چه چیزی به دست می‌آورید. اگر محصول باارزش باشد – مانند افزایش عمق یادگیری و ایجاد اطمینان نسبت به تثبیت قطعی مطالب فراگرفته شده – حتما به زحمتش می‌ارزد.

درست است که این روش٬ زمانی معادل ۱۰ تا ۲۰ دقیقه در هر جلسه دو ساعته از شما می‌گیرد اما در عوض به خاطر کاهش دفعات مرور از یک سو و کاهش زمان صرف شده برای هر مرور از سوی دیگر این زمان اضافه را به نحوی مطلوب جبران می‌کند. تصمیم بگیرید از این پس به شیوه علمی مطالعه کنید. می‌توانید از یک درس حافظه محور شروع کنید و پس از عادت کردن به درس‌های دیگر نیز تعمیم دهید.

برگرفته از: حسام بی‌باک – مجله موفقیت

دیدگاه خود را بیان کنید